1-Ma’ruza

  Kirish. Kiyim mahsulotlarining tavsifi va ularga qo‘yiladigan sifat talablari.

                                                                       REJA:

1. Milliy tikuvchilik sanoatining vujudga kelishi va taraqqiyoti.
2. Tikuv uskunalarining yaratilish tarixi va rivojlanish tendensiyalari.
3. Kiyim konstruksiyasi va shaklining takomillashuv jarayonlari.
4. Kiyim sifatini belgilovchi talab va mezonlar.

Tayanch so‘z va iboralar: sifat ko’rsatkich, kiyim, o’lcham, detal, konstruktsiyasi, dazmol,  detal bo’laklari.

      Hozirgi davrda respublikamiz yengil sanoati, ayniqsa tikuvchilik korxonalari oldida bir qator muhim vazifalar turibdi. Jumladan, ishlab chiqarish korxonalarini zamonaviy texnika va texnologiyalar bilan jihozlash, sifatli hamda raqobatbardosh kiyimlar ishlab chiqarish hajmini kengaytirish, yangi turdagi moslashuvchan texnologik liniyalarni joriy etish va ishlab chiqarish samaradorligini oshirish asosiy yo‘nalishlardan hisoblanadi. Shu bilan birga, tikuvchilik sanoatini rivojlantirish orqali aholini sifatli mahsulotlar bilan ta’minlash ham muhim vazifa sanaladi.

Mazkur vazifalarni amalga oshirish uchun ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish, korxonalarni qayta jihozlash, avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlarini qo‘llash hamda texnologik jarayonlarni takomillashtirish talab etiladi. Tikuvchilik sanoatida kam operatsiyali texnologiyalarni qo‘llash istiqbolli yo‘nalishlardan biri bo‘lib, bunda mahsulot detallaridagi choklar sonini kamaytirish, materiallarga termoplastik xususiyatlari orqali shakl berish, bir necha texnologik jarayonlarni yagona jarayonga birlashtirish va yelim asosidagi materiallardan keng foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi.

Bugungi kunda kiyim sifatini oshirish maqsadida yangi turdagi kimyoviy va sintetik materiallardan foydalanish tobora kengayib bormoqda. Jumladan, sun’iy charm, sun’iy mo‘yna, noto‘qima materiallar, yelim qoplamali qotirmalar, plyonkali matolar hamda zamonaviy furnituralar ishlab chiqarishda faol qo‘llanilmoqda. Bunday materiallar kiyimlarning chidamliligi, qulayligi va estetik ko‘rinishini yaxshilaydi.

                     O‘zbekistonda tikuvchilik sanoatining shakllanishi

O‘zbekistonda tikuvchilik sanoati dastlab yakka tartibdagi hunarmandchilik asosida rivojlangan bo‘lib, kiyimlar asosan uy sharoitida tikilgan. Keyinchalik tikuvchilik ishlari markazlashib, artellar va fabrikalar tashkil etilishi natijasida sanoat shakliga o‘ta boshladi.

1918–1919-yillarda 600–700 ishchidan iborat “Qizil tong” tikuvchilik korxonasi tashkil etilgan. Biroq fuqarolar urushi tufayli xomashyo va ishchi kuchi yetishmasligi sababli korxona faoliyati vaqtincha to‘xtatilgan. 1923-yilda eski tikuvchilik ustaxonalari negizida “Rabkoop №9” hunarmandchilik kooperativi tashkil etilib, bu O‘zbekistonda tikuvchilik sanoatining rivojlanishida muhim bosqich bo‘ldi.

Dastlabki yillarda tikuvchilikda oddiy qo‘l ignalari, oyoq bilan boshqariladigan mashinalar va ko‘mir bilan qizdiriladigan dazmollar qo‘llanilgan. 1924-yilda “Qizil tong” korxonasi qayta ish boshladi. Keyingi yillarda Toshkent, Samarqand, Buxoro, Andijon, Qo‘qon va Urganch shaharlarida yangi tikuvchilik fabrikalari qurildi va mavjud korxonalar rekonstruksiya qilindi. Natijada O‘zbekiston Markaziy Osiyodagi yirik tikuvchilik markazlaridan biriga aylandi.

Ikkinchi jahon urushi davrida Ukrainadan, Belorussiyadan va boshqa hududlardan ko‘plab tikuvchilik korxonalari O‘zbekistonga ko‘chirildi. Shu davrda Namangan, Chirchiq va Qarshi shaharlarida ham yangi korxonalar faoliyat boshladi. 1950-yillarga kelib eskirgan uskunalar yangilanib, maxsus tikuv mashinalari va press uskunalari joriy qilindi. Korxonalarda konveyer tizimining qo‘llanilishi ishlab chiqarish unumdorligini sezilarli darajada oshirdi.

Keyingi davrlarda ishlab chiqarish samaradorligini yanada oshirish maqsadida bir necha mayda korxonalar yirik ishlab chiqarish birlashmalariga birlashtirildi. Jumladan, “Qizil tong”, “Yulduz”, “Sanam”, “Nigora” kabi ishlab chiqarish birlashmalari tashkil etildi.

Tikuvchilik sanoati to‘qimachilik, kimyo, mashinasozlik va mo‘ynachilik kabi boshqa tarmoqlar bilan uzviy bog‘liq holda rivojlanadi. Ushbu sohalar tikuvchilik korxonalarini matolar, sintetik tolalar, yelimlar, furnituralar va texnologik uskunalar bilan ta’minlaydi.

                                    Tikuv mashinalarining rivojlanish tarixi

Tikuv mashinasini yaratish g‘oyasi XV asr oxirida italiyalik olim va rassom Leonardo da Vinci tomonidan ilgari surilgan. Keyinchalik ingliz ixtirochisi Uilyam Li to‘qish mashinasini yaratdi. Nemis olimi Karl Veyzental teshikli ignaga ega tikuv mashinasini ishlab chiqdi.

XIX asrga kelib tikuv mashinalari sezilarli darajada takomillashtirildi. Amerikalik Uolter Xant mokili tikuv mashinasini yaratdi, Isaak Zinger esa zamonaviy tikuv mashinalari konstruksiyasini mukammallashtirdi. Shu tariqa Yevropa va Amerikada sanoat usulida tikuv mashinalari ishlab chiqaradigan yirik korxonalar paydo bo‘ldi.

Hozirgi kunda jahonda Germaniyaning Pfaff, Adler, Yaponiyaning Juki, Yamato, Italiyaning Rimoldi kabi ko‘plab kompaniyalari maishiy va sanoat tikuv mashinalarini ishlab chiqarmoqda.

Kiyim va moda tushunchasi

Kiyim inson organizmini tashqi muhit ta’siridan himoya qilish bilan birga estetik vazifani ham bajaradi. Kiyim taraqqiyoti tarixan bir necha bosqichlarni bosib o‘tgan: dastlab odamlar tanani oddiy mato bilan o‘ragan bo‘lsa, keyinchalik mato bo‘laklarini choklar yordamida birlashtirish orqali kiyim tayyorlash rivojlandi. Zamonaviy bosqichda esa kiyim inson gavdasining anatomik tuzilishiga mos ravishda konstruksiyalanadi.

Moda jamiyat hayoti bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan ijtimoiy hodisadir. U ma’lum davrda ommalashgan kiyinish uslubi va estetik qarashlarni ifodalaydi. Did esa insonning kiyinish, o‘zini tutish va tashqi ko‘rinishga bo‘lgan munosabatidagi me’yor hissini anglatadi.

Kiyim dizaynida rang va proporsiya muhim ahamiyatga ega. Rang inson kayfiyati va ruhiy holatiga ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, qizil rang energiya va faollikni, oq rang poklik va yangilikni, qora rang esa jiddiylik va qat’iyatni ifodalaydi.

Kiyimlarda uchta asosiy uslub ajratiladi: klassik, sport va romantik uslub. Klassik uslub soddaligi va nafisligi bilan ajralib turadi. Sport uslubi qulaylikni ta’minlaydi, romantik uslub esa bezak va tarixiy elementlarning qo‘llanilishi bilan xarakterlanadi.

                                   Kiyimlarga qo‘yiladigan talablar

Kiyimlar gigiyenik, estetik va ekspluatatsion talablarga javob berishi lozim. Gigiyenik talablar kiyimning issiqlikni saqlashi, namlikni shimishi va havo o‘tkazuvchanligini ta’minlash bilan bog‘liq. Estetik talablar esa kiyimning zamonaviy, chiroyli va inson qomatiga mos bo‘lishini talab qiladi. Ekspluatatsion talablar esa kiyimning qulayligi, chidamliligi va foydalanish jarayonidagi mustahkamligini ifodalaydi.

Tikuvchilik sanoatida kiyimlar maishiy va ishlab chiqarish kiyimlariga bo‘linadi. Maishiy kiyimlarga ustki kiyimlar, yengil kiyimlar, ichki kiyimlar, bosh kiyimlar va korset buyumlari kiradi. Ishlab chiqarish kiyimlari esa maxsus himoya kiyimlari hamda forma kiyimlarini o‘z ichiga oladi.

                                      Kiyim bichimi va konstruksiyasi

Kiyim bichimi deganda uning konstruktiv tuzilishi va gavdaga moslashish xususiyatlari tushuniladi. Kiyimlar gavdaga yopishish darajasiga qarab erkin, yarim yopishgan yoki to‘liq yopishgan shaklda bo‘lishi mumkin. Konstruktsiyasiga ko‘ra esa o‘tqazma yengli, reglan yengli va yaxlit bichimli turlarga ajratiladi.

                  1.1 —  rasm  Kiyim konstruksiyasida qo‘llaniladigan bichim turlari

Oddiy bichimdagi kiyimlarda asosiy konstruktiv choklar sifatida yon choklar, yelka choklari hamda yeng o‘mizi choklari qo‘llaniladi. Reglan bichimdagi kiyimlarda esa yeng qismi old va ort bo‘laklarning yelka qismi bilan yaxlit holda kesib olinadi. Yaxlit bichimli kiyimlarda esa yeng detali kiyimning old va orqa bo‘laklari bilan bir butun tarzda bichiladi.

Shuni ta’kidlash lozimki, “bichim” va “fason” tushunchalari bir-biridan farq qiladi. Bichim deganda kiyimning konstruktiv tuzilishi, asosiy choklarning joylashuvi va kiyimning gavdaga qay darajada mos tushishi tushuniladi. Fason esa kiyimning tashqi ko‘rinishi, bezagi va uslubiy yechimlarini ifodalaydi. Shu sababli bir xil bichim asosida turli fasondagi kiyimlarni yaratish mumkin.

Masalan, reglan bichimli palto turli xil ko‘rinishda tayyorlanadi: u bir bortli yoki ikki bortli, har xil shakldagi yoqali, qopqoqli yoki qopqoqsiz cho‘ntakli, hatto cho‘ntaksiz bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, tugmalanish usuli ham turlicha bo‘lib, ayrim modellar yuqorigacha yopiladi, boshqalari esa adip qaytarmali shaklda ishlanadi.

Palto, pidjak, jaket va ko‘ylak kabi kiyimlarning asosiy konstruktiv qismlariga old bo‘lak, ort bo‘lak, yeng va yoqa kiradi. Kiyim modeliga qarab ushbu qismlar bir nechta detallardan tashkil topishi hamda turli konstruktiv choklar yordamida birlashtirilishi mumkin.

Kiyimning gavdaga yaxshi mos tushishini ta’minlash maqsadida vitachkalardan foydalaniladi. Ayniqsa, ko‘krak va bel qismida kiyimning qomatga moslashishini yaxshilash uchun vitachkalar muhim rol o‘ynaydi. Ayollar kiyimida vitachkalar odatda yelka qirqimidan, yoqa o‘mizidan yoki yeng o‘mizidan boshlanadi va ular kiyimning estetik ko‘rinishi hamda qulayligini oshirishga xizmat qiladi.

                                    1.2 – rasm. Ayollar kiyimining vitachkalari

            Ustki kiyimlarda yenglar odatda ikki bo‘lak detal asosida tayyorlanib, ularga astar qo‘yiladi. Qish mavsumiga mo‘ljallangan kiyimlarda esa qo‘shimcha ravishda issiqlik saqlovchi qatlam ham ishlatiladi. Ko‘ylak va yengil kiyimlarda esa yenglar ko‘pincha bir detal shaklida bichiladi. Yenglarni tayyorlash jarayonida avra, astar va isituvchi qatlamlar o‘zaro ulanadi, so‘ngra yeng uchlariga ishlov berilib, ular yeng o‘miziga o‘tqaziladi. Ayrim kiyimlarda, xususan erkaklar ko‘ylagi, bluzka va ayollar ko‘ylaklarida kalta yeng variantlari ham qo‘llaniladi.

Yoqalar konstruktiv tuzilishiga qarab turli ko‘rinishlarga ega bo‘lib, ular orasida qaytarma, tik, shol va matroscha yoqalar keng tarqalgan. Yoqa odatda ustki yoqa, ostki yoqa hamda qotirma kabi asosiy detallar majmuasidan tashkil topadi. Ayrim qishki ustki kiyimlarda ustki yoqa tabiiy yoki sun’iy mo‘ynadan tayyorlanishi mumkin. Yoqa tayyorlash texnologiyasi, asosan, ostki yoqaga qotirma biriktirish, ustki va ostki yoqa detallarini o‘zaro ulash hamda tayyorlangan yoqani buyumning yoqa o‘miziga o‘rnatish bosqichlarini qamrab oladi.

Cho‘ntaklar joylashuvi va konstruktiv tuzilishiga ko‘ra tashqi va ichki turlarga bo‘linadi. Tashqi cho‘ntaklar qoplama, qirqma hamda chok orasiga joylashtiriladigan ko‘rinishlarda tayyorlanadi. Qirqma va chok orasidagi cho‘ntaklarda qirqimlarning mustahkamligini ta’minlash maqsadida mag‘iz detallaridan foydalaniladi. Cho‘ntak xaltasining tashqi tomondan ko‘rinib qolishini oldini olish uchun esa maxsus ko‘rinma detallar qo‘llaniladi. Jun va yarim jun gazlamalardan tayyorlangan kiyimlarda qoplama cho‘ntaklarning shaklini saqlash hamda deformatsiyalanishining oldini olish uchun ularga astar qo‘yiladi.

Ichki cho‘ntaklar, asosan, erkaklar va o‘g‘il bolalar uchun mo‘ljallangan ustki kiyimlarning astar qismida joylashtiriladi. Bunday cho‘ntaklar ko‘pincha listochkali yoki ikki mag‘izli ramkali konstruksiyada ishlanadi. Ayollar ustki kiyimlarida esa ichki cho‘ntaklar odatda adip va astarni birlashtiruvchi choklar tarkibida hosil qilinadi.

Bort qismlariga ishlov berish murakkab texnologik jarayon hisoblanadi. Adip uchlari turli shakllarda — yumaloq yoki uchburchak ko‘rinishida bo‘lishi mumkin. Pidjaklar odatda adip qaytarmasigacha 1–3 tugma bilan qadalsa, paltolarda 3–4 tugmali variantlar ko‘proq uchraydi. Ayrim ustki kiyimlarda yashirin taqilmalar ham qo‘llanilib, izmalar adip ichida ishlanadi. Ba’zan adip old bo‘lak bilan yaxlit bichiladi. Yengil kiyimlarning old bo‘lagiga esa ko‘pincha qotirma qo‘yilmaydi.

Shimlarda yuqori qirqim astarli, korsaj lentali yoki belbog‘li ko‘rinishda ishlanadi. Taqilma qismi tugmali-izmali yoki “molniya” tasma yordamida bajariladi. Shim pochalarining tez yeyilib ketishini oldini olish maqsadida maxsus tasma qo‘yiladi.

Astar kiyimning ichki qismini yopib turadi va uning xizmat muddatini uzaytiradi. Bundan tashqari, astar iplarning titilib ketishining oldini olib, kiyimni kiyib-yechishni qulaylashtiradi. Shu sababli astarlar odatda silliq va sirg‘anchiq gazlamalardan tayyorlanadi. Har qanday kiyim astari odatda ikki old bo‘lak, ort bo‘lak va ikki yeng detalidan iborat bo‘ladi. Astar avraga ulanmasdan oldin ort bo‘lakning o‘rta choki hamda yelka choklari tikiladi, qishki kiyimlarda esa qo‘shimcha issiqlik qatlamlari biriktiriladi.

Ayollar yubkalarining yuqori qismi ulanma belbog‘ bilan ishlanib, taqilmalar ilgak-izma yoki “molniya” tasma yordamida bajariladi. Erkaklar shimlarida esa belbog‘ qismi astar yoki korsaj lenta bilan mustahkamlanadi.

Kiyim detallari shaklini saqlab turishi uchun qotirmalik materiallardan foydalaniladi. Bular yelimli yoki yelimsiz bo‘lishi mumkin. Hozirgi paytda yelimli noto‘qima matolar keng qo‘llanilib, ular old bo‘laklarga, yoqa qismlariga, manjetlarga, cho‘ntak qopqoqlariga va boshqa detallarga qo‘yiladi. Qishki kiyimlarda esa vatin va sintepon kabi issiqlik saqlovchi qatlamlardan foydalaniladi.

Bezak detallari sifatida volan, beyaka, qopqoq, xlyastik, listochka, manjet va pogonlar ishlatiladi. Detallarga ishlov berishda ipli biriktirish, yelimlash va payvandlash usullari qo‘llaniladi. Shulardan eng ko‘p tarqalgani ip yordamida ulash bo‘lib, bu ish qo‘l yoki maxsus tikuv mashinalari yordamida amalga oshiriladi.

Kiyim konstruksiyasining texnologiyabop bo‘lishi ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi. Zamonaviy tikuvchilikda bir xil asosiy konstruksiya asosida turli modellar yaratishga katta e’tibor berilmoqda. Bunda old bo‘lak, ort bo‘lak va yeng kabi asosiy detallar umumiy saqlanadi, tashqi ko‘rinish esa yoqa, cho‘ntak, bezak va boshqa elementlar orqali o‘zgartiriladi. Detallarni standartlashtirish va umumlashtirish ishlab chiqarish jarayonini mexanizatsiyalash, yarim avtomatik hamda avtomatik uskunalardan samarali foydalanish imkonini yaratadi.

                                                  Nazorat savollari;

1. O‘zbekistonda tikuvchilik sanoati dastlab qanday shaklda rivojlangan?
2. “Qizil tong” tikuvchilik korxonasi qachon tashkil etilgan?
3. 1923-yilda tashkil etilgan hunarmandchilik kooperativi qanday nomlangan?
4. Tikuvchilik sanoatining rivojlanishiga qaysi tarmoqlar bevosita ta’sir ko‘rsatadi?
5. Tikuv mashinasini yaratish g‘oyasini birinchi bo‘lib kim ilgari surgan?
6. Isaak Zinger tikuv mashinalari rivojiga qanday hissa qo‘shgan?
7. Zamonaviy tikuv mashinalari ishlab chiqaruvchi mashhur kompaniyalarni sanang.
8. Kiyimning asosiy vazifalari nimalardan iborat?
9. Moda tushunchasiga ta’rif bering.
10. Did va moda o‘rtasidagi farq nimada?
11. Kiyim dizaynida ranglarning ahamiyati qanday?
12. Kiyimlarning asosiy uslublarini sanang.
13. Gigiyenik talablar deganda nima tushuniladi?
14. Estetik talablar nimalarni o‘z ichiga oladi?
15. Ekspluatatsion talablarning mohiyati nimadan iborat?
16. Maishiy kiyimlarga qanday kiyimlar kiradi?
17. Ishlab chiqarish kiyimlarining vazifasi nima?
18. Kiyim bichimi deganda nima tushuniladi?
19. Reglan bichimining o‘ziga xos xususiyati nimada?
20. Bichim va fason tushunchalari o‘rtasidagi farqni tushuntiring.
21. Kiyimning asosiy konstruktiv qismlarini sanang.
22. Vitachkalarning vazifasi nima?
23. Yoqalarning qanday turlari mavjud?
24. Tashqi va ichki cho‘ntaklar o‘rtasidagi farq nimada?
25. Qotirmalik materiallarning vazifasi nima?